Logo

नयाँ नेतृत्वसामु साख जोगाउने चुनौती


धर्मेन्द्र झा,नेपाल पत्रकार महासंघ, नेपाली पत्रकारहरुको छाता संगठन हो । आज भाद्र ४ । आज यो संगठनको २५औं महाधिवेशन प्रारम्भ हुँदैछ । दुई दिनसम्म चल्ने यस महाधिवेशनबाट संगठनको नयाँ नेतृत्वको पनि चयन हुनेछ । नेपालका पत्रकारहरु बडो महत्वका साथ महासंघको महाधिवेशनमा सहभागी हुने गर्दछन् । स्वाभाविकरुपमा प्रेस जगतसँग सम्बद्ध संस्थाहरु, खासगरी नेपाल पत्रकार महासंघ र यसमा आवद्ध पत्रकारहरु, ले आजको दिनलाई उत्सवका रुपमा मनाउँदै छन् । यस अवसरमा स्वतन्त्र प्रेसको महत्व, भूमिका र व्यवधान तथा तिनका सम्भावित समाधानबारेमा बहस एवं चर्चाहरु गरिने अपेक्षा गरिनु अस्वाभाविक होइन । प्रेस स्वतन्त्रतामाथिका चुनौतिहरुको पहिचान गरी तिनको निराकरणको मार्ग पहिल्याउने प्रयोजनका लागि प्रतिवद्धता व्यक्त गर्ने सन्दर्भमा आजको दिन महत्वपूर्ण छ ।

नेपालको पचहत्तरै जिल्ला र विदेशस्थित शाखाबाट करिव एक हजार पाँच सय प्रतिनिधि सहभागी हुने यो महाधिवेशन संशोधित विधानअनुसार हुन गइरहेको छ । समावेशी भनिएको यो विधान कार्यान्वयन्को प्रारम्भ पनि यसै महाधिवेशनबाट हुने अपेक्षा गर्न सकिन्छ । देश संघीय संरचनामा पुनर्संरचित हुँदै गरेको अवस्थामा सम्पन्न हुन गइरहेको यो महाधिवेशनले संविधानअनुसार व्यवस्थित सात प्रदेशलाई स्वीकार गरी प्रत्येक प्रदेशबाट दुई जनाका दरले प्रतिनिधि चयन गर्नेछ । यतिमात्र होइन महासंघले यस संरचनामा उपत्यका, प्रतिष्ठान र एशोसिएट गरी तीन प्रदेश थप गरेको छ र यी प्रदेशबाट पनि दुई जनाका दरले प्रतिनिधि चयन गरिनेछ । नयाँ विधानअनुसार अध्यक्ष—१, उपाध्यक्ष खुला —१, समावेशी उपाध्यक्ष—१, महासचिव—१, सचिवतर्फ खुला—१, मधेशी—१, आदिवासी जनजाती—१, महिला—१, दलित—१ र एशोसिएट—१, कोषाध्यक्ष—१ पदाधिकारी चयन गरिनेछ । यसै गरी सदस्यतर्फ, महिला—३, मधेशी—२, आदिवासी जनजाती—२, दलित—२, अपांगता भएको व्यक्तिबाट —१, अल्पसंख्यक—१ चयन गरिनेछ । यस्तै प्रत्येक प्रदेशबाट दुई÷दुईजनाका दरले २० जना र खुलाबाट ५ जना सदस्य पनि चयन गरिनेछ । महाधिवेशनले तीन सदस्यीय लेखा समिति पनि चयन गर्नेछ । यस संरचनालाई दृष्टिगत गरिएका खण्डमा महासंघको संरचना पूर्ण समावेशी रहेको मान्न सकिनछ । यस विधानलाई मिहिन गरी विश्लेषण गरिएका खण्डमा नेपालका कुनै पनि पेशागत र सामाजिक संस्था यति समावेशी नरहेको किटानीसाथ भन्न सकिन्छ । तर सबभन्दा महत्वपूर्ण कुरा के हो भने सिद्धान्ततः यति महत्वपूर्ण प्रावधानहरुको व्यवहारिक कार्यान्वयन् कसरी हुन सक्छ ? निश्चय पनि यसका लागि महासंघमा सक्षम र योग्य नतृत्व आवश्यक पर्दछ । यसक्रममा समावेशी अवधारणालाई मन, वचन र कर्मले स्वीकार गर्ने नेतृत्वको उपस्थितिमा मात्र यसको व्यवहारिक कार्यान्वयन् सक्षम छ । पद सिर्जना गरी आफ्ना समर्थक र सहकर्मीको व्यवस्थापन गर्ने र समावेशी अवधारणालाई दवावका आधारमा मात्र स्वीकार गर्ने नेतृत्वको उपस्थितिमा महासंघको नयाँ विधानको कार्यान्वयन्को कार्य सम्भव छैन । निश्चय पनि महाधिवेशनमा सहभागी प्रतिनिधिहरु यससम्बन्धमा गम्भीर हुनेछन् तिनले र तदनुरुप मतदान गरी नयाँ नेतृत्वको चयन गर्नेछन् । नयाँ नेतृत्वले तत्कालै प्रत्येक प्रदेशमा प्रत्यक्ष निर्वाचनका आधारमा नेतृत्व चयनको वन्दोवस्त मिलाउनु पर्नेछ ।

यतिमात्र होइन, महासंघको यस महाधिवेशनका सन्दर्भमा अन्य मुद्दा पनि महत्वपूर्ण छन् र ती सबै विषयमा छलफल हुने अपेक्षा गरिनुपर्छ । यसमा प्रेसका विधागत र व्यवशायिक मुद्दाका साथै श्रमजीवी पत्रकारका मुद्दा मुख्य छन् । आमजनताको अभिव्यक्ति स्वतन्त्रता, सम्पादकीय स्वतन्त्रता, पत्रकार सुरक्षा, सूचनाको हकको प्रत्यभुति, सञ्चार क्षेत्रका नयाँ मुद्दाहरु जस्तै अनलाइन पत्रकारिता, सार्वजनिक सेवा प्रशारण, मिडिया कन्भरजेन्स, प्रशारण प्राधीकरण, मिडिया सघनताको अन्त्यजस्ता विषय पनि महाधिवेशनका सन्दर्भमा महत्वपूर्ण मुद्दामा परिवर्तित हुने विश्वास गर्नुपर्छ । यस्तै पत्रकारको शीप अभिवृद्धि, डिजिटल मिडिया र डिजिटल सुरक्षाका साथै सूचनाको हकको प्रत्याभूतिजस्ता विषय पनि महाधिवेशनमा छलफलको विषय बन्नुपर्छ । अर्को मुद्दा भनेको पत्रकार महासंघलाई ट्ेड युनियनमा रुपान्तरण गर्ने या नगर्ने भन्ने विषय हो । पत्रकार महासंघ अन्तर्राष्ट्रिय पत्रकार महासंघ (आइएफजे) को सदस्य हो र आइएफजे अन्तर्राष्ट्रिय श्रम संगठन (आइएलओ)को सदस्य हो । यस आधारमा नेपाल पत्रकार महासंघ आइएलओको पनि सदस्य हो । यसरी विश्लेषण गर्ने हो भने सैद्धान्तिकरुपमा महासंघ टे्रड युनियन नै हो तर हामीकहाँ महासंघलाई औपचारिकरुपमा ट्रेड युनियनमा रुपान्तरण गर्ने वहस प्रारम्भ भइसकेको छैन । अबको नेतृत्वले यस दिशामा सार्थक वहसको प्रारम्भ गरी एक निष्कर्षमा पुग्ने प्रयत्न निश्चय पनि गर्नेछ ।

तर यी सबैभन्दा महत्वपूर्ण मुद्दा हो महासंघलाई सबै वर्ग, समुदाय, विचार र आस्थाका पत्रकारको छाता संगठनका रुपमा विकास गर्नु । पछिल्ला केही वर्षयता हेर्ने हो भने महासंघ अनपेक्षित तरिकाले तीव्रगतिले वैचारिकरुपमा ध्रवीकृत भइरहेको आभास मिल्दछ । त्यसो त महासंघ यसका सदस्यको वैचारिक आवद्धताका दृष्टिले सँधै नै प्रभावित भइरहेको सत्यलाई अस्वीकार गर्न सकिँदैन । तर हालका वर्षहरुमा भने नेतृत्व चयन र नीति कार्यान्वयन्का दृष्टिले महासंघ तीव्ररुपमा ध्रुवीकृत हुनु दुखद छ । यसबाट सबैभन्दा ठूलो हानी महासंघ र यसमा आवद्ध सदस्यहरुलाई भइरहेको छ । विगतमा पनि यसको नेर्तत्व कुनै न कुनैरुपमा वैचारिक धारबाट प्रेरित हुने गर्दथ्यो तर व्यवशायिक प्रेस, पत्रकारको हक हीत र लोकतन्त्रको मुद्दा साझा हुने गर्दथ्यो । महासंघ आफ्ना गतिविधिका कारण समाजमा दृश्य हुने गर्दथ्यो । समाजमा महासंघ आशा र विश्वासको प्रतीक हुने गर्दथ्यो । यही नै महासंघको संवल हुने गर्दथ्यो तर पछिल्ला दिनमा उपर्युक्त सबै मान्यतामा ह्रास आएको छ । यस अवस्थामा सकारात्मक परिवर्तन आज प्रारम्भ हुने महाधिवेशनको मुख्य ध्येय बन्नुपर्छ र अब चयन हुने नयाँ नेतृत्व यी सबै चुनौतीको सामना गर्दै महासंघको साख जोगाउने दिशामा सक्रिय हुनु आवश्यक छ । पछिल्ला वर्षहरुमा महासंघ राजनीतिक भागवण्डाको अभीष्ट पूरा गर्ने साधन बन्ने खतराको संघारमा पुगेको त छ नै विगतमा केही यस्ता दृष्टान्त पनि देखिए जसका आधारमा महासंघ खास विचारद्वारा कव्जाको स्थितिमा त पुगेको छैन भन्ने आशंका गर्ने आधार पनि दिएको छ । महासंघमा आवद्धहरुका लागि यो सोचनीय विषय हो ।

धेरैलाई लागेको हुन सक्छ, महासंघलाई कुनै खास भावनाका आधारमा प्रभावित गर्न सकिन्छ । कुनै खास वाद र विचारको सीमित घेरामा महासंघलाई बाँध्न सकिन्छ भन्ने पनि धेरैको सोच हुन सक्छ तर यो कार्य सहज छैन । महासंघले इतिहासलाई निरन्तरता दिँदै आफ्नो अक्ष्क्षुणता कायम राख्ने विश्वास गर्नु अपरिहार्य छ । महाधिवेशनको आयोजना भइरहँदा, राज्य र सरकारलाई प्रेस स्वतन्त्रता तथा सूचनाको हकको व्यवहारिक सुनिश्चितताका लागि सचेत र खबरदारी गराउने दिनका रुपमा पनि स्मरण गर्नु आवश्यक छ । पत्रकारहरुको दायित्व र जिम्मेवारी सम्झाउदै सूचना प्रवाहको काम नागरिक अधिकारसँग जोडिएको बिषय हो भनेर पनि सम्झनु र तदनुरुपको लक्ष्यप्राप्त गर्न आवश्यक प्रतिवद्धता व्यक्त गर्न पनि आजको दिनले घचघच्याउँछ । विचार तथा अभिव्यक्ति स्वतन्त्रता एवम् प्रेस स्वतन्त्रताको संवैधानिक र व्यवहारिक सुनिश्चितता, नागरिक स्वतन्त्रताको रक्षाका लागि सशक्त अभियान, संविधानको कार्यान्वयन्का लागि सार्थक दबाब तथा शान्ति र विकासका लागि स्वतन्त्र र जिम्मेवार पत्रकारिता हाम्रा सैद्धान्तिक आधारहरु हुन् । यिनै सिद्धान्तहरुमा टेकेर नै पत्रकार महासंघले आफ्ना सबै प्रकाका अभियान सञ्चालन गर्नु जरुरी छ ।

नेपाली पत्रकारहरुको साझा संस्था भएका कारण नेपाल पत्रकार महासंघले माथि उल्लेख गरिएका दायित्वलाई संगठित र स्पष्ट दृष्टिकोणका साथ वहन गर्ने प्रण गर्नु आवश्यक छ । नेपाल पत्रकार महासंघ नेपालमा व्यवाहारिक रुपमा प्रेस स्वतन्त्रताको अनुभूति दिलाउने कामका लागि कसरी उभिन सक्छ भन्ने बहस चलाउनु पनि उत्तिकै जरुरी छ । पत्रकारहरुको पेशागत र भौतिक सुरक्षाको अवस्था नै चिन्ताजनक रहेको अवस्थामा यो क्षेत्रलाई बलियो बनाउन कठिन छ । तर पनि, यो कठिनाईलाई सहजतामा रुपान्तरण गर्ने अभियानमा पत्रकार महासंघ अग्रसर हुनुपर्दछ । स्वतन्त्र र व्यावसायिक सञ्चार माध्यमलाई सशक्त बनाउने कार्य नै सञ्चार संस्कृति प्रवद्र्धनको दिगो मार्ग हो । यो संस्कृतिका माध्यमबाट सामाजिक एकता, सामाजिक रुपान्तरण र विकासको अभियानमा योगदान दिन सकिन्छ । आशा गरौं महासंघको नयाँ नेतृत्व राजनीतिक विचार, विश्वास र आस्थाका आधारमा निर्देशित नभई नेपाली पत्रकारिताको मर्यादा र साख जोगाउने दिशामा व्यवशायिक सोचका साथ अग्रसर हुनेछ । नयाँ नेतृत्व महासंघलाई सबैको साझा संगठनका रुपमा विकसित गर्न सक्षम हुने अवस्थामा पुगोस । यही शुभकामना ।

 

प्रतिक्रिया दिनुहोस्