काठमाडौं । तेहरानले अमेरिकी सेनाले नाकाबन्दी क्षेत्रभित्र इरानी तेल ट्यांकरमाथि हमला गरेपछि अब ‘समानुपातिक जवाफी कारबाहीको समय सकिएको’ बताउँदै थप कडा सैन्य प्रतिक्रिया दिने चेतावनी दिएको छ ।

संयुक्त राज्य अमेरिकाले इरानमाथि सैन्य शक्ति र आर्थिक प्रतिबन्ध दुवैको प्रयोग जारी राखेको छ । यसको जवाफमा इरानी अधिकारीहरूले थप आक्रामक कदम चाल्ने संकेत दिएका छन् ।

अमेरिकी सेन्ट्रल कमान्ड (CENTCOM) ले शनिबार सार्वजनिक गरेको भिडियोमा इरानका तीनवटा कच्चा तेल बोकेका ट्यांकरमाथि हमला गरिएको देखाइएको छ । तीमध्ये एउटा इरानको प्रमुख तेल निर्यात केन्द्र खार्ग द्वीपनजिक, अर्को जास्कनजिक र तेस्रो ओमानको खाडीमा रहेको बताइएको छ । CENTCOM का अनुसार दुईवटा ट्यांकरलाई ‘स्थायी रूपमा सञ्चालनविहीन’ बनाइएको थियो भने तेस्रोमा व्यापक बमबारीपछि त्यो डुबेको थियो ।

त्यसको केही समयपछि इरानको इस्लामिक रिभोलुसनरी गार्ड कर्प्स (IRGC) ले पनि भिडियो सार्वजनिक गर्दै हर्मुज जलडमरूमध्यमा रहेका विभिन्न जहाजतर्फ विस्फोटक बोकेका प्रक्षेप्यास्त्र प्रहार गरिएको दाबी गरेको छ ।

जारी विज्ञप्तिमा IRGC ले भनेको छ, “आक्रामक अमेरिकाले अब यो क्षेत्र छाड्नु र आफ्नो दुष्प्रयास रोक्नुबाहेक अर्को बाटो छैन ।” उसले हर्मुज जलडमरूमध्यमा इरानी जलक्षेत्र प्रवेश गर्न खोजेको अमेरिकी निर्मित समुद्री ड्रोनलाई समेत प्रहार गरिएको दाबी गरेको छ । सामान्य अवस्थामा विश्वको करिब एक-पाँचौँ तेल तथा ग्यास यही जलमार्गबाट ओसारपसार हुने गर्छ ।

IRGC ले आइतबार अमेरिकी विमानवाहक युद्धपोत र अर्को युद्धपोततर्फ धेरैवटा ब्यालिस्टिक क्षेप्यास्त्र प्रहार गरेको पनि जनाएको छ । यी दुवै युद्धपोत इरानका दक्षिणी बन्दरगाहमाथि महिनौँदेखि जारी अमेरिकी नौसैनिक नाकाबन्दीमा संलग्न रहेको इरानको दाबी छ । IRGC का अनुसार दुवै जहाजमा केही क्षति पुगेपछि उनीहरू पछि हटेका थिए । तर सफल प्रहार भएको पुष्टि हुने तत्काल कुनै प्रमाण सार्वजनिक भएको छैन । CENTCOM ले भने ती क्षेप्यास्त्रबाट आफ्ना जहाजहरू ‘जोगिएको’ जनाएको छ ।

IRGC ले अमेरिकी पक्षले आफ्ना युद्धपोततर्फ क्षेप्यास्त्र प्रहार भएको स्वीकार गर्नु नै ‘शत्रुको रणनीतिक पराजयको प्रत्यक्ष प्रमाण’ र आफ्नो आक्रामक क्षमताको प्रमाण भएको दाबी गरेको छ ।

आइतबार संसद् सदस्यहरूको बन्द बैठकमा बोल्दै संसद्का सभामुख मोहम्मद बाघेर घालिबाफले इरानले क्षेत्रभर रहेका अमेरिकी सैन्य अड्डाहरूमा ‘महत्त्वपूर्ण प्रहार’ गरेको बताए । उनले अमेरिकी नेतृत्वलाई यसबाट ठूलो दबाब परेको दाबी गरे ।

अमेरिकासँग इरानको प्रमुख वार्ताकारसमेत रहेका घालिबाफले भने, “अमेरिकीहरूले समानुपातिक जवाफी कारबाहीको युग समाप्त भएको निश्चित रूपमा बुझेका छन् । आक्रामक अड्डाहरूमाथि हाम्रा पछिल्ला हमला केवल सुरुवात हुन् ।”

उनले इरानी हितविरुद्ध थप कुनै हमला भए त्यसको जवाफ “झन् छिटो, भारी र पीडादायी” हुने चेतावनी दिए ।

इरानको विदेश मन्त्रालयले अमेरिकी सेनाले इरानी जहाजमाथि गरेको हमला गैरकानुनी र ‘युद्ध अपराध’ भएको आरोप लगाएको छ । उसले यस्तो कदम संयुक्त राष्ट्रसंघको बडापत्रविपरीत रहेको जनाएको छ ।

नाकाबन्दीले कसलाई बढी असर गरिरहेको छ?

हर्मुज जलडमरूमध्यमा महिनौँदेखि भइरहेको अवरोध र जुलाईको मध्यदेखि लागू गरिएको अमेरिकी नौसैनिक नाकाबन्दीबारे अमेरिका र इरानले फरक–फरक दाबी गरिरहेका छन् ।

अमेरिकी राष्ट्रपति डोनाल्ड ट्रम्पको प्रशासनले पछिल्ला साताहरूमा अमेरिकी निगरानीमा धेरै जहाजले रणनीतिक जलमार्ग पार गरेको दाबी गरेको छ । उसका अनुसार केही दिनमा जहाज आवागमन युद्धअघिको अवस्थासम्म नजिकिएको थियो । तर इरानले भने जलडमरूमध्य अझै बन्द रहेको दाबी गरेको छ ।

अमेरिकी सेनाका अनुसार नाकाबन्दीका क्रममा करिब ९० वटा व्यावसायिक जहाजलाई मार्ग परिवर्तन गराइएको छ भने केही अन्य जहाजलाई सञ्चालनविहीन बनाइएको वा नियन्त्रणमा लिइएको छ ।

ट्यांकर ट्र्याकर्सका अनुसार मध्यपूर्वबाट अगस्टमा भएको कच्चा तेल निर्यात जनवरी–फेब्रुअरीको औसत १ करोड ८५ लाख ब्यारेल प्रतिदिनको तुलनामा ३९ प्रतिशतले घटेको छ । हालको कमी ७२ लाख ब्यारेल प्रतिदिन पुगेको छ, जुन मे महिनामा १ करोड २४ लाख ब्यारेल प्रतिदिन थियो ।

समुद्री सूचना कम्पनीले आइतबार सार्वजनिक गरेको विवरणअनुसार आगामी महिनाहरूमा धेरै आपूर्ति पुनःस्थापित हुन सक्ने भए पनि इरानको दैनिक १६ लाख ८० हजार ब्यारेलको निर्यात भने कुनै सम्झौता नभएसम्म निकट भविष्यमै शून्यमा रहन सक्ने सम्भावना छ ।

इरानी अधिकारीहरूले अमेरिकी युद्धपोतका कारण नाकाबन्दी पार गरेर कच्चा तेल निर्यात गर्न नसकिएको स्वीकार गरेका छन् । तर उनीहरूले यसलाई पूर्ण रूपमा तेल निर्यात रोकिएको अवस्था भने मानेका छैनन् ।

राष्ट्रपति मसुद पेजेस्कियनले गत महिना जुनमा अमेरिकासँग भएको समझदारीपत्र लागू रहेको छोटो अवधिमा इरानले ९ करोड ब्यारेलसम्म तेल निर्यात गरेको बताएका थिए ।

इरानले केही तेल नाकाबन्दी क्षेत्रबाहिर समुद्रमा भण्डारण गरेर राखेको छ । यसमार्फत अमेरिकी प्रतिबन्धका बाबजुद उसले आफ्ना प्रमुख तेल ग्राहक चीनलाई छुट मूल्यमा क्रमशः तेल बेचिरहेको छ ।

अमेरिका भने यस्तो भण्डारणमा रहेको तेल पनि निकट भविष्यमै सकिने अपेक्षामा छ ।

अमेरिकी अर्थमन्त्री स्कट बेसेन्टले आइतबार फक्स न्युजसँग कुरा गर्दै चीनले खरिद नगरेको इरानी कच्चा तेल करिब ३ करोड ब्यारेल मात्र बाँकी रहेको दाबी गरे । उनका अनुसार त्यो पनि छिट्टै सकिनेछ र त्यसपछि चीनले इरानी तेल खरिद गर्ने अवस्था रहने छैन ।

बेसेन्टले ट्रम्प प्रशासनले अघि सारेको ‘अपरेसन इकोनोमिक आउटकास्ट’ अन्तर्गत नाकाबन्दी र प्रतिबन्धलाई ‘एकपछि अर्को प्रहार’ भन्दै प्रशंसा गरेका छन् । यसको उद्देश्य इरानको छिमेकी मुलुकसँगको व्यापार घटाउनु र करिब ९ करोड इरानी नागरिकलाई थप आर्थिक दबाबमा पार्नु रहेको अमेरिकी प्रशासनको भनाइ छ ।

इरानी अधिकारीहरूले अमेरिकी दबाबबीच अझै कति समयसम्म तेल बेच्न सकिनेछ भन्ने स्पष्ट बताएका छैनन् । वैकल्पिक निर्यात मार्गबारे पनि उनीहरूले विस्तृत जानकारी दिएका छैनन् ।

विशेषज्ञहरूका अनुसार स्थलमार्ग र रेलमार्गबाट अफगानिस्तान, इराक, मध्य एसिया तथा अन्य क्षेत्रमा सीमित मात्रामा प्रशोधित पेट्रोलियम पदार्थ, फ्युल आयल र एलपी ग्यास पठाउन सकिए पनि हर्मुज जलडमरूमध्य हुँदै विशाल कच्चा तेलवाहक जहाजबाट हुने निर्यातको विकल्प बन्न ती मार्ग पर्याप्त र दीर्घकालीन रूपमा व्यवहारिक छैनन् ।

आर्थिक दबाब सामना गर्न ‘आर्थिक युद्ध मुख्यालय’

इरानको अर्थ मन्त्रालयले आइतबार अमेरिकी दबाब सामना गर्न ‘आर्थिक युद्ध मुख्यालय’ स्थापना गरेको छ । इरान अहिले विश्वकै उच्च मुद्रास्फीति दरमध्ये एक, बेरोजगारी, ऊर्जा असन्तुलनलगायत दीर्घकालीन आर्थिक समस्यासँग जुधिरहेको छ ।

तर IRGC का प्रवक्ता होसेन मोहेब्बीले नाकाबन्दी र युद्धका कारण अमेरिकाले इरानभन्दा कैयौँ गुणा बढी आर्थिक क्षति बेहोर्नुपरेको दाबी गरेका छन् ।

उनले भने, “यदि अमेरिकाले इरानलाई एक डलरको आर्थिक क्षति पुर्‍याउन खोज्छ भने उसले आफूलाई कैयौँ डलर बराबरको लागत र क्षति पुर्‍याउन सक्छ ।”

उनले अमेरिकी रणनीतिक ऊर्जा भण्डारमा आएको कमी तथा क्षेत्रबाट हुने आल्मुनियम निर्यात घट्नुलाई त्यसका उदाहरणका रूपमा प्रस्तुत गरेका छन् ।