काठमाडौं । अमेरिकी मनोचिकित्सक तथा न्युरोलोजिस्ट कार्ल डाइसेरोथ र उनका जर्मन सहकर्मी पिटर हेगेम्यान तथा जर्ज नागेललाई यस वर्षको शरीर विज्ञान तथा चिकित्साशास्त्रतर्फको नोबेल पुरस्कार प्रदान गरिएको छ । उनीहरूलाई ‘अप्टोजेनेटिक्स’ क्षेत्रमा गरेको अनुसन्धानका लागि पुरस्कार दिइएको हो ।
उनीहरूको अनुसन्धानले वैज्ञानिकहरूलाई मस्तिष्क कसरी काम गर्छ भन्नेबारे थप जान्न तथा मानव मस्तिष्क र मनको कार्यप्रणाली बुझ्न सहयोग गरेको छ ।
नोबेल समितिले यी तीन वैज्ञानिकले न्युरोसाइन्सको नयाँ युगको आधार तयार गरेको जनाएको छ । उनीहरूको अनुसन्धानले स्नायु प्रणालीका त्यस्ता सर्किटबारे जानकारी दिएको छ, जुन विशेष स्मृति, भावना र व्यवहारसँग सम्बन्धित हुन्छन् । यस्ता विषय न्युरोलोजिकल तथा मानसिक स्वास्थ्यसम्बन्धी विकार बुझ्न महत्वपूर्ण मानिन्छन् ।
चिकित्सकीय क्षेत्रमा पनि वैज्ञानिकहरूले दृष्टि गुमाएका मानिसमा आँखा देख्ने क्षमता पुनःस्थापित गर्ने प्रयासमा यो प्रविधिको प्रयोग गरिरहेका छन् ।
नोबेल सभाले भनेको छ, “अप्टोजेनेटिक्सले मस्तिष्कबारे हाम्रो बुझाइमा आधारभूत परिवर्तन ल्याएको छ ।”
“हरेक दिन नयाँ खोजहरू भइरहेका छन्, जसले मानवजातिको सबैभन्दा ठूलो रहस्यमध्ये एक—हाम्रो अद्भुत मस्तिष्कले कसरी काम गर्छ भन्ने—बुझ्न सहयोग गरिरहेका छन्,” सभाले भनेको छ ।
पुरस्कार विजेताहरूले नोबेल पुरस्कार पाउनु “अत्यन्तै अद्भुत” भएको प्रतिक्रिया दिएका छन् । उनीहरूले आफ्ना साथीहरूसँग यो सम्मान बाँड्न पाउनु गौरवको विषय भएको बताएका छन् ।
तीनै वैज्ञानिकले करिब ९ लाख पाउन्ड (१ करोड २० लाख स्विडिस क्रोनर) बराबरको पुरस्कार राशि बाँड्नेछन् ।
अप्टोजेनेटिक्स भनेको के हो ?
शरीर विज्ञान तथा चिकित्साशास्त्रतर्फको नोबेल समितिका अध्यक्ष पेर स्वेनिङ्सनले अप्टोजेनेटिक्सले वैज्ञानिकहरूले पहिले केवल कल्पना गर्न सक्ने तरिकाले मस्तिष्कको नक्साङ्कन गर्ने अवसर दिएको बताएका छन् ।
यसअघि भावना, व्यवहार र शरीरका विभिन्न कार्यपछाडिको आन्तरिक प्रक्रियाबारे वैज्ञानिकहरूका लागि धेरै कुरा रहस्यमय थिए ।
अप्टोजेनेटिक्स विशेष प्रकारको प्रोटिन प्रयोग गरेर प्रकाशको माध्यमबाट कोषिकाको विद्युतीय गतिविधि नियन्त्रण गर्ने प्रविधि हो । यसमा शैवालबाट प्राप्त विशेष प्रोटिन प्रयोग गरिन्छ ।
सन् २००० को सुरुवाती दशकमा हेगेम्यान र नागेलले ‘च्यानलरोडोप्सिन’ नामक शैवालबाट प्राप्त प्रोटिन पत्ता लगाएका थिए । यसमा अद्वितीय गुणहरू हुन्छन् ।
त्यसयता वैज्ञानिकहरूले जनावरका स्नायु कोषिका र स्नायु मार्गको अध्ययन गर्दै तिनले कसरी काम गर्छन् भन्नेबारे थप जानकारी हासिल गर्दै आएका छन् ।
नोबेल समितिका अनुसार प्रकाशको प्रयोगबाट वैज्ञानिकहरूले अब मस्तिष्कका व्यक्तिगत स्नायु सर्किटलाई सक्रिय वा निष्क्रिय बनाउन सक्छन् । यसबाट स्मृतिलाई सक्रिय पार्न, भावना उत्पन्न गर्न, व्यवहारमा प्रभाव पार्न तथा विभिन्न मानसिक र स्नायुसम्बन्धी विकारमा संलग्न न्युरोनका प्रकारको अध्ययन गर्न सकिन्छ ।
यसले स्नायु प्रणालीले मुटु र आन्द्राजस्ता शरीरका अन्य भागका विभिन्न कोषिकासँग कसरी अन्तरक्रिया गर्छ भन्नेबारे पनि महत्वपूर्ण जानकारी प्रदान गरिरहेको समितिले जनाएको छ ।
नोबेल समितिका अनुसार अप्टोजेनेटिक्सलाई चिकित्सकीय उपचारका रूपमा प्रयोग गर्ने दिशामा वैज्ञानिकहरूले “पहिलो कदम” चालिसकेका छन् ।
हाल जारी क्लिनिकल परीक्षणमा रेटिनाइटिस पिग्मेन्टोसा नामक रोगका कारण दृष्टि गुमाएका मानिसमा दृष्टि पुनःस्थापित गर्ने प्रयास भइरहेको छ । यो रोगले आँखाका रड र कोन नामक प्रकाश संवेदनशील कोषिका नष्ट गर्छ ।
क्षतिग्रस्त आँखाको भागमा विशेष प्रोटिन राखेर उपचार गरिएका एक बिरामीले प्रकाश उत्सर्जन गर्ने विशेष चस्मा लगाएपछि केही हदसम्म देख्न सकेका थिए । ती चस्माबाट आएको प्रकाशले आँखामा राखिएको उपचारात्मक शैवाल प्रोटिनलाई सक्रिय बनाएको थियो ।
प्रतिक्रिया