एजेन्सी । इरानबारे अमेरिकी राष्ट्रपति डोनाल्ड ट्रम्पले हालै दिएका अभिव्यक्तिहरू र सम्भावित सम्झौतासम्बन्धी संकेतलाई अन्तर्राष्ट्रिय समुदायले गम्भिर रूपमा हेरिरहेको छ। अमेरिकी राष्ट्रपतिको हैसियतले उनका भनाइहरूले विश्व राजनीति र कूटनीतिमा प्रत्यक्ष प्रभाव पार्न सक्ने भएकाले ती विशेष चासोका विषय बनेका छन्।

टर्कीमा आयोजित नेटो शिखर सम्मेलनका क्रममा ट्रम्पले भने, ‘अब म उनीहरू (इरान) सँग कुनै पनि वार्ता गर्न चाहन्नँ। उनीहरू अत्यन्तै खराब मानिस हुन्।’ उनले थपे, ‘उनीहरू निकम्मा छन्, बिरामी मानसिकताका मानिस हुन्। उनीहरूको नेतृत्व पनि त्यस्तै मानिसहरूले गरेका छन्। उनीहरू क्रूर र हिंसात्मक छन्।’

ट्रम्पका अनुसार, ‘यदि इरानसँग परमाणु हतियार भयो भने उसले त्यसको प्रयोग गर्नेछ। मेरो दृष्टिमा यो विषय अब समाप्त भइसकेको छ।’

तर, के इरानबारे ट्रम्पको अन्तिम धारणा यही हो? सम्भवतः होइन। पछिल्ला दिनहरूमा उनले इरान, युद्ध र दुवै देशबीच प्रस्तावित समझदारी (एमओयू) का विषयमा निरन्तर फरक–फरक अभिव्यक्ति दिँदै आएका छन्। कहिले उनले आफू विजयी भएको दाबी गरेका छन् भने कहिले इरानलाई पूर्ण रूपमा ध्वस्त पार्ने चेतावनी दिएका छन्। त्यस्तै, विभिन्न अवसरमा उनले वार्ता र सम्झौताको सम्भावनालाई पनि समर्थन गरेका छन्।

पछि ट्रम्पले आफ्नो चेतावनीलाई अझ कडा बनाउँदै अमेरिका आवश्यक परे ‘आज राति नै इरानमाथि अझ ठूलो आक्रमण गर्न सक्ने’ बताएका थिए। उनले भने, ‘मैले उनीहरूलाई पहिले नै हल्का चेतावनी दिइसकेको छु। अब आवश्यक परे आज राति फेरि शक्तिशाली आक्रमण गर्नेछौँ।’

अमेरिकासँग इरानलाई ठूलो सैन्य क्षति पुर्‍याउने क्षमता रहेकोमा कुनै शंका छैन। तर, हालसम्म उसले इरान सरकारलाई आफ्ना प्रमुख मागहरू स्वीकार गर्न वा पछि हट्न बाध्य बनाउन सकेको छैन।

ती मागमध्ये सबैभन्दा महत्त्वपूर्ण हर्मुज जलडमरूमध्य हुँदै हुने समुद्री यातायातमाथिको प्रभाव र नियन्त्रणसँग सम्बन्धित छ।

यद्यपि ट्रम्पका कडा अभिव्यक्तिबीच एउटा कुरा स्पष्ट भएको छ—वार्ताको ढोका पूर्ण रूपमा बन्द भएको छैन। उनले दुवै पक्षबीच संवाद भविष्यमा पनि जारी रहन सक्ने संकेत दिएका छन्।

हालका लागि भने वार्ता रोकिएको छ, किनभने इरान आफ्नो पूर्व सर्वोच्च नेता आयतोल्लाह अली खामेनीको अन्त्येष्टि तथा शोक कार्यक्रमहरूमा व्यस्त रहेको बताइएको छ।

फेब्रुअरी २८ मा युद्ध सुरु भएको पहिलो दिन इजरायल र अमेरिकाले गरेको आक्रमणमा खामेनीको मृत्यु भएको थियो।

ट्रम्पलाई अमेरिका–इरानबीच भएका आक्रमण तथा खाडी क्षेत्रमा अमेरिकाका केही अरब सहयोगी मुलुकहरूको संलग्नतापछि वार्ता पूर्ण रूपमा समाप्त भएको हो कि भन्ने प्रश्न सोधिएको थियो।

आफ्ना प्रमुख वार्ताकार स्टिभ विटकोफ र जेरेड कुशनरको उल्लेख गर्दै ट्रम्पले भने, ‘उनीहरू वार्ता गर्न चाहन्छन् भने गरून्। मलाई त्यसले कुनै फरक पर्दैन। तर मलाई लाग्छ, उनीहरूले आफ्नो समय खेर फालिरहेका छन्।’

इरानी सरकारमाथि आक्रमण गर्दै उनले भने, ‘उनीहरू झूट बोल्ने मानिसहरूको समूह हुन्।’ ट्रम्पको यो अभिव्यक्तिलाई कतिपय विश्लेषकहरूले, कठोर भाषणका बाबजुद अन्ततः वार्ताबाहेक अमेरिकासँग अर्को प्रभावकारी विकल्प नरहेको संकेतका रूपमा पनि व्याख्या गरेका छन्।

अमेरिकाले इजरायलसँग मिलेर इरानको सरकार परिवर्तन गर्ने प्रयास गरेको भए पनि त्यो उद्देश्य पूरा गर्न सफल हुन सकेन। यद्यपि सम्भावित वार्ताको प्रक्रिया अझै अत्यन्तै संवेदनशील अवस्थामा छ। मध्यस्थतामा संलग्न एक स्रोतका अनुसार हालैका घटनाहरूले ‘ठूलो धक्का’ दिएको छ र दुवै पक्षबीचको वातावरण अहिले अत्यन्त तनावपूर्ण छ।

कूटनीतिक भाषामा यसको अर्थ पछिल्ला केही दिनका घटनाले वार्तालाई अझ कठिन बनाएको हो। दुवै देशबीचको विश्वास लगभग समाप्त भइसकेको छ। सम्भावित सम्झौतापछि अर्को पक्षले आफ्ना प्रतिबद्धता पूरा गर्नेछ भन्ने विश्वास दुवैसँग छैन।

हालको सैन्य तनावको मुख्य कारण इरानको यस्तो अडान हो कि ऊ अब युद्धअघि रहेको अवस्थामा फर्किन चाहँदैन। अर्थात्, फेब्रुअरी २८ मा अमेरिका र इजरायलको आक्रमणअघि रहेको परिस्थितिलाई इरानले अब पुनः स्वीकार गर्ने मनस्थिति बनाएको छैन।

इरान हर्मुज जलडमरूमध्यमाथिको आफ्नो नियन्त्रण कायम राख्न चाहन्छ र यस विषयमा एक कदम पनि पछि हट्न तयार देखिँदैन। विश्व व्यापार र ऊर्जा आपूर्तिका दृष्टिले यो समुद्री मार्ग अत्यन्त महत्त्वपूर्ण मानिन्छ।

विश्वको करिब २० प्रतिशत तेल तथा ग्यास आपूर्ति यही मार्गबाट हुने भएकाले यदि इरानले जहाजहरूको आवागमन अवरुद्ध गर्‍यो भने त्यसले विश्व अर्थतन्त्र र ऊर्जा आपूर्तिमा गम्भीर असर पार्न सक्छ।

इरानका लागि हर्मुज जलडमरूमध्यमाथिको नियन्त्रण परमाणु हतियार निर्माणको सम्भावनाभन्दा पनि प्रभावकारी रणनीतिक माध्यम मानिएको छ, किनभने यस मार्गमा अवरोध सिर्जना गरेर उसले विश्वमाथि तत्काल दबाब दिन सक्छ।

त्यसैले इरान हर्मुज जलडमरूमध्यमाथिको आफ्नो नियन्त्रण त्याग्न तयार देखिँदैन। यही कारण सम्भावित समझदारी (एमओयू) बाट आर्थिक तथा राजनीतिक लाभ प्राप्त हुन सक्ने अवस्था हुँदाहुँदै पनि उसले त्यसलाई जोखिममा पार्न तयार रहेको देखिएको छ।

इरानको भनाइ छ, अब ऊ पछि हट्ने छैन। आफ्ना रणनीतिक अधिकारको रक्षा गर्न आवश्यक परे युद्धलाई निरन्तरता दिने जोखिम पनि उसले मोल्न तयार छ। अमेरिका र इजरायल इरानी सरकार परिवर्तन गर्न असफल भएपछि तेहरानको आत्मविश्वास अझ बढेको देखिएको छ।

युद्धमा मारिएका सर्वोच्च नेताको अन्त्येष्टिमा ठूलो जनसहभागिता देखिनुले पनि सरकारसँग अझै उल्लेख्य जनसमर्थन रहेको सन्देश दिएको विश्लेषण गरिएको छ। यद्यपि, देशभित्र सरकारविरुद्धको असन्तुष्टि पूर्ण रूपमा समाप्त भने भएको छैन। जनवरीमा सरकारले प्रदर्शनकारीमाथि कडा दमन गरेको र त्यसक्रममा हजारौँ मानिस मारिएको दाबी गरिएको थियो। त्यसयता विरोधीहरू खुलेर आन्दोलनमा आउन हिच्किचाइरहेका छन्।

यदि अमेरिका र इरानबीच बढ्दो तनाव कम भयो भने मध्यस्थकर्ताहरूको विश्वास छ कि दुवै पक्षबीच सम्झौता सम्भव हुन सक्छ।

त्यस्तो सम्झौताअन्तर्गत हर्मुज जलडमरूमध्यबाट जहाजहरूको आवागमन पुनः सामान्य बनाउन सकिने, विदेशमा रोकिएका इरानी सम्पत्ति फुकुवा गरिन सक्ने, इरानलाई पुनः तेल निर्यात गर्न अनुमति दिन सकिने तथा कुनै न कुनै रूपमा हर्मुज जलडमरूमध्यमाथिको इरानको अधिकारलाई स्वीकार गर्न सकिने सम्भावना रहेको बताइन्छ।

यसको बदलामा इरानले पनि केही सर्तहरू स्वीकार गर्नुपर्नेछ। उसले युरेनियम संवर्धन (एनरिचमेन्ट) को सीमा निर्धारण गर्नुपर्नेछ र संयुक्त राष्ट्रसंघका परमाणु निरीक्षकहरूलाई पुनः निरीक्षणको अनुमति दिनुपर्नेछ। साथै, ट्रम्पले ‘न्यूक्लियर डस्ट’ भनेर उल्लेख गर्ने उच्च स्तरसम्म संवर्धित युरेनियमको पूर्ण विवरण पनि इरानले उपलब्ध गराउनुपर्नेछ। यो त्यस्तो युरेनियम हो, जसलाई परमाणु हतियार बनाउन आवश्यक स्तर नजिकसम्म संवर्धन गरिएको मानिन्छ।

तर पछिल्लो २४ घण्टाका घटनाक्रमले यस्तो कुनै पनि सम्झौतामा पुग्न सजिलो नहुने संकेत गरेका छन्। अमेरिका र इरानबीचको अविश्वास र तनाव अझै गहिरो रहेकाले निकट भविष्यमा सहमति जुट्ने सम्भावना चुनौतीपूर्ण देखिएको छ।