काठमाडौं । स्विडेनको स्वतन्त्र अन्तर्राष्ट्रिय थिंक ट्याङ्क अर्थात् स्टकहोम इन्टरनेशनल पिस रिसर्च इन्स्टिच्युट (SIPRI) को पछिल्लो रिपोर्टअनुसार भारतले यस वर्षको सुरुमा पहिलो पटक मोर्चामा १२ वटा आणविक हतियार तैनाथ गरेको छ ।

यद्यपि, १२ वटा आणविक हतियारको तैनाथीको बारेमा भारतको रक्षा मन्त्रालयबाट कुनै प्रतिक्रिया आएको छैन ।

जुन ८ मा जारी गरिएको SIPRI रिपोर्टअनुसार भारतसँग १७८ आणविक हतियार भण्डारणमा छन्, जुन आवश्यक परेमा प्रयोग गर्न सकिन्छ । १२ आणविक हतियार तैनाथ छन् । यसको अर्थ भारतसँग कुल १९० आणविक हतियार छन् । गत वर्ष यो संख्या १८० थियो र सबै भण्डारणमा थिए ।

पत्रकार तथा रक्षा विश्लेषक राहुल बेदी शान्तिकालमा यो तैनाथीलाई आश्चर्यजनक मान्छन् । उनको अनुमान छ, “यी आणविक हतियारहरू दुई आणविक पनडुब्बीहरूमा तैनाथ छन्, जुन पूर्ण तयारीमा गस्ती गर्छन् ।”

गत वर्षको मे महिनामा भारत र पाकिस्तानबीच सैन्य द्वन्द्व देखिएको थियो । प्रतिवेदनमा यो पनि भनिएको छ, “पाकिस्तानले २०२५ र २०२६ दुवै वर्षमा कुनै पनि आणविक हतियार तैनाथ गरेको छैन ।”

पाकिस्तानले अहिलेसम्म आफ्नो आणविक हतियार बढाएको छैन, उसँग हाल १७० वटा आणविक हतियार छ ।

प्रतिवेदनले देखाउँछ, “युद्ध क्षेत्र बाहिर पनि देशहरूले भविष्यका द्वन्द्वहरूको तयारी गर्न आधुनिक साइबर जासूसी विधिहरू प्रयोग गरिरहेका छन् । यसको अर्थ शान्तिकालमा भविष्यका द्वन्द्वहरूको तयारी तीव्र भएको छ ।”

के भारतले हतियार तैनाथ गरेर आफ्नो रणनीति परिवर्तन गरेको छ ? भन्ने प्रश्नमा रक्षा विज्ञ राहुल बेदी भन्छन्, “भारतले पहिले आक्रमण गर्दैन भन्ने सिद्धान्त पालना गर्छ ।”

यस सिद्धान्तको अर्थ व्याख्या गर्दै उनी भन्छन्, “यसको अर्थ वारहेड (आणविक हतियार) र क्षेप्यास्त्र (आणविक हतियार प्रक्षेपण गर्ने भाग) अलग-अलग राखिएको छ । तिनीहरूको स्थान पनि फरक छ । त्यसपछि, जब आपत्‌कालीन अवस्था हुन्छ, तिनीहरू एकसाथ जोडिएका हुन्छन् । त्यसैले आणविक हतियारको तैनाथी एकदमै गम्भीर विषय हो ।”

पत्रकार तथा रक्षा विश्लेषक बेदीको दाबी छ, “मेरो अनुमान छ कि भारतले आफ्ना दुई आणविक पनडुब्बीहरूमा यी १२ वटा वारहेडहरू तैनाथ गरेको छ । यी महिनौंसम्म गस्तीमा रहन्छन् र दीर्घकालीन गस्ती गर्ने क्षमता राख्छन् ।”

आणविक पनडुब्बी एक अत्याधुनिक युद्धपोत हो, जुन पानीमुनि सञ्चालन हुन्छ र यसलाई शक्ति प्रदान गर्न सानो आणविक रिएक्टर प्रयोग गर्दछ । सामान्य पनडुब्बीहरू जस्तै यसलाई इन्धन भर्न वा अक्सिजनको लागि बारम्बार सतहमा आउनु पर्दैन ।

SIPRI रिपोर्ट अनुसार भारतले आफ्नो आणविक हतियारको संख्या द्रुत गतिमा बढाएको छ र आफ्नो आणविक हतियारको लागि विखंडन सामग्री पनि द्रुत गतिमा उत्पादन गरिरहेको छ । महत्त्वपूर्ण कुरा के हो भने यो बनाउन भारतले युरेनियम संवर्धनको सट्टा बढी प्लुटोनियम प्रयोग गरिरहेको छ ।

प्रतिवेदनका अनुसार इजरायलले पनि त्यस्तै गरिरहेको छ भने पाकिस्तान, रुस, चीन, फ्रान्स, बेलायत र संयुक्त राज्य अमेरिकाले आफ्ना आणविक हतियारका लागि दुवै प्रकारका विस्फोटक इन्धन प्रयोग गरेका छन् ।

राहुल बेदी भन्छन्, “प्लुटोनियमबाट आणविक हतियारको लागि इन्धन बनाउनु एक अपरम्परागत विधि हो ।” यसको प्रयोग कच्चा पदार्थ आदिको उपलब्धतामा निर्भर गर्दछ । उनको जानकारीअनुसार भारतसँग युरेनियम संवर्धन र प्लुटोनियम दुवैबाट इन्धन उत्पादन गर्ने क्षमता छ ।

उनी इजरायलको बारेमा पनि भन्छन्, “इजरायल पनि आणविक क्षमता भएको देश हो भन्ने विश्वास गरिन्छ तर यसले सार्वजनिक रूपमा यसको घोषणा गरेको छैन ।”

प्रतिवेदनमा भनिएको छ कि भारतको हतियार आधुनिकीकरण कार्यक्रम अब चीनको सम्पूर्ण भूभागमा अवस्थित लक्ष्यहरूमा पुग्न सक्षम लामो दूरीका हतियारहरू विकास गर्नमा केन्द्रित छ ।

विज्ञ राहुल बेदी भन्छन्, “यो भारतको लामो समयदेखि चलिरहेको कार्यक्रमको एक हिस्सा हो, जसले दुई देशहरू बीचको अघिल्लो झडप पछि यसमा ध्यान केन्द्रित गर्न थालेको थियो ।”

SIPRI रिपोर्ट अनुसार भारतले आफ्नो हतियार वितरण प्रणालीलाई द्रुत गतिमा स्तरोन्नति गरिरहेको छ । विश्व आणविक प्रतिस्पर्धाको नयाँ युगमा प्रवेश गरिरहेको छ । अर्कोतर्फ, चीन, पाकिस्तान, अमेरिका र रुसमा पनि हतियार स्तरोन्नति भइरहेको छ ।

सोही प्रतिवेदनमा भनिएको छ, “गत वर्ष भारतले आफ्नो सेनामा ९२.१ अर्ब डलर खर्च गरेको थियो, जसले गर्दा यो विश्वको पाँचौं ठूलो रक्षा खर्च गर्ने देश बनेको छ । यो २०२४ को तुलनामा ८.९ प्रतिशतले बढी हो ।”

प्रतिवेदनमा भारतले उल्लेखनीय मात्रामा रक्षा हतियार खरिद गरेको पनि उल्लेख छ । २०२१ देखि २०२५ सम्म, भारतले विश्वको ८.२ प्रतिशत रक्षा हतियार खरिद गर्‍यो, जसले गर्दा यो विश्वको दोस्रो ठूलो रक्षा आयातकर्ता बन्यो ।