काठमाडौं । चीनले एआई (कृत्रिम बुद्धिमत्ता) को विश्वव्यापी नियमनबारे आफूलाई लक्षित गर्दै अघि सारिएका ‘खतराका भाष्य’को आलोचना गरेको छ । चीनले एआई विकासमा ‘द्वन्द्व र दुर्भावनापूर्ण प्रतिस्पर्धा’मा संलग्न हुन नहुने चेतावनीसमेत दिएको छ ।

यो प्रतिक्रिया एन्थ्रोपिकका प्रमुख कार्यकारी अधिकृत डारियो अमोडेईले एआई विकासको गति केही कम गर्नुपर्ने, तर त्यसो गर्दा चीन एआईको दौडमा अगाडि ननिस्कने सुनिश्चित गर्नुपर्ने धारणा राखेपछि आएको हो ।

पछिल्लो एक सातामा अमेरिकाका प्रमुख एआई प्रयोगशालामा कार्यरत उद्योगका विज्ञहरूले एआईबाट हुन सक्ने सम्भावित खतराबारे निकै गम्भीर चेतावनी दिइरहेका छन् । केहीले त एआईले मानव जातिकै अस्तित्व समाप्त पार्न सक्ने बताएका छन् ।

तर अमेरिकी राष्ट्रपति डोनाल्ड ट्रम्पले अमेरिकाले चीनभन्दा तीव्र गतिमा एआई प्रविधि विकास गर्नु आफ्नो प्राथमिकता रहेको बताएका छन् ।

सोमबार चीनको विदेश मन्त्रालयका प्रवक्ता गुओ जियाकुनले पत्रकारहरूसँग कुरा गर्दै भने, ‘खतरा, द्वन्द्व र दुर्भावनापूर्ण प्रतिस्पर्धाका भाष्यले विश्वव्यापी एआई शासनको प्रक्रियालाई अवरुद्ध गर्नेबाहेक कसैको हित गर्दैन ।’

उनले सबै पक्षले खुला, समावेशी, सबैका लागि लाभदायक र मानव हितमा केन्द्रित ढंगले एआई विकास गर्न मिलेर काम गर्नुपर्ने बताए ।

उनको भनाइले विश्वका दुई प्रमुख एआई शक्तिबीच सहमति जुटाउन कति कठिन छ भन्ने देखाउँछ ।

सिंगापुरस्थित एस राजरत्नम स्कुल अफ इन्टरनेसनल स्टडिजको सैन्य अध्ययन कार्यक्रमका सहायक प्राध्यापक चाङ जुन यानका अनुसार अमेरिका र चीनबीच एआई नियमनसम्बन्धी सम्झौता हुनु ‘लगभग असम्भव’ छ ।

‘हरेक देशको मूल राष्ट्रिय सुरक्षासँग जोडिएको विषय भएकाले एआईलाई अझ सुरक्षित बनाउन विकासको गति कम गर्ने विषयमा सहकार्य हुने सम्भावना निकै कम छ,’ उनले भने ।

अमेरिका–चीन प्रतिस्पर्धाको केन्द्रमा एआई

विश्वका दुई ठूला अर्थतन्त्र अमेरिका र चीन उन्नत प्रविधिमा आफ्नो प्रभाव बढाउन खोजिरहेका बेला कृत्रिम बुद्धिमत्ता अमेरिका–चीन प्रतिस्पर्धाको केन्द्रमा पुगेको छ ।

अमेरिकाले अत्याधुनिक चिप्समा निर्यात प्रतिबन्ध लगाए पनि चीनमा एआईसम्बन्धी नवप्रवर्तन बढिरहेको छ । यसमा खुला स्रोत प्रविधि र चिनियाँ सरकारको समर्थनले भूमिका खेलेको छ ।

धेरै विज्ञहरू अझै पनि अमेरिका अगाडि रहेको मान्छन् । अमेरिकी एआई क्षेत्रमा लगानीकर्ताले खर्बौँ डलर लगानी गरिरहेका बेला चिनियाँ कम्पनीहरूले भने त्यति ठूलो रकम जुटाउन संघर्ष गरिरहेका छन् ।

तर चिनियाँ नेतृत्व, स्वयं राष्ट्रपति सी चिनफिङसहित, एआईबाट उत्पन्न हुन सक्ने जोखिमबारे पनि बोल्दै आएको छ ।

चीनका राज्य सुरक्षा मन्त्री चेन यीशिनले आइतबार लेखेको एक लेखमा चीनले ‘विकास र सुरक्षाबीच सन्तुलन कायम गर्नुपर्ने’ बताएका छन् । उनले जनताको हित र राष्ट्रिय सुरक्षाको रक्षा गर्न सम्बन्धित कानुन तथा नैतिक निर्देशिका निर्माण र सुधार गर्नुपर्ने तथा जोखिम रोकथामलाई बलियो बनाउनुपर्ने बताएका छन् ।

उनले एआई प्रयोग गर्ने विदेशी गुप्तचर निकायजस्ता ‘शत्रुतापूर्ण शक्तिहरू’बाट हुन सक्ने खतराबारे पनि चेतावनी दिएका छन् र अन्तर्राष्ट्रिय सहकार्यको आवश्यकता औँल्याएका छन् ।

एट्लान्टिक काउन्सिलकी वरिष्ठ चीन विज्ञ केन्टन थिबोटले हालै अमेरिका र चीनबीच एआईका अत्याधुनिक जोखिमबारे साझा बुझाइ रहेको बलियो संकेत देखिएको बताएकी छन् ।

उनका अनुसार चीनसँग अमेरिकासँग सहकार्य गर्न ‘प्राविधिक कारण’ पनि छन् । यसबाट चिनियाँ विकासकर्ताले आफ्ना एआई मोडल चीनबाहिर कसरी प्रयोग भइरहेका छन् भन्ने बुझ्न र त्यसमा रहेका कमजोरी पहिचान गर्न सक्नेछन् ।

गत जुलाईमा चीनले विश्वव्यापी एआई शासनलाई आकार दिने उद्देश्यले ‘वर्ल्ड एआई कोअपरेसन अर्गनाइजेसन’ स्थापना गरेको थियो । आइतबार भारतमा भएको ब्रिक्स शिखर सम्मेलनमा बोल्दै राष्ट्रपति सीले खुला स्रोत एआईका लागि समुदाय निर्माण गर्ने प्रस्तावसमेत गरेका थिए ।

अमेरिकामा एआई नियमनको माग तीव्र

अमेरिकामा पनि एआई नियमनको माग बढ्दै गएको छ । एन्थ्रोपिकका पूर्वअनुसन्धानकर्ता ज्याकोब कोक्सनले गत साता एआई विकासको वर्तमान गति जारी रहे ‘निकट भविष्यमै हामी सबैको मृत्यु हुने बलियो सम्भावना’ रहेको बताएका थिए ।

त्यसपछि डारियो अमोडेईसहित एआई क्षेत्रका प्रमुख अधिकारीहरूले विकासको गति केही कम गर्न र थप नियमन गर्न आह्वान गरेका छन् ।

‘मोडलको क्षमता विकासभन्दा एआईको सुरक्षा र त्यसलाई मानव हितसँग मिलाउने प्रविधि अगाडि रहने सुनिश्चित गर्ने उपाय आवश्यक छ,’ ओपनएआईका प्रमुख कार्यकारी अधिकृत साम अल्टम्यानले सोमबार एक्समा लेखेका थिए ।

माइक्रोसफ्टका प्रमुख सत्य नडेलाले पनि एआई विकास ‘केही सीमित संस्थाले मात्र नियन्त्रण गर्न नसक्ने’ बताएका छन् ।

तर अमेरिकी राष्ट्रपति ट्रम्पले एआईबाट उत्पन्न हुन सक्ने जोखिमलाई कम आँक्दै अमेरिकाले चीनमाथिको अग्रता कायम राख्नुपर्ने बताएका छन् । उनको भनाइमा, ‘एआईमा जो विजयी हुन्छ, उसैले जित्छ ।’

दुई देशबीचको प्रतिस्पर्धा निकै तीव्र छ ।

एन्थ्रोपिकका पूर्वकर्मचारी कोक्सनले बीबीसीसँग कुरा गर्दै अन्तर्राष्ट्रिय स्तरमा एआईको दौड रोक्न चीनसँग ‘कुनै न कुनै प्रकारको समन्वित गति–नियन्त्रण’ आवश्यक रहेको बताएका छन् ।

ट्रम्पले अर्को साता राष्ट्रपति सीलाई ह्वाइट हाउसमा स्वागत गर्ने तयारी गरिरहेका बेला अमेरिका र चीनले वार्ताको एजेन्डामा एआईलाई पनि समावेश गर्ने प्रयास गरिरहेका छन् ।

‘साउथ चाइना मर्निङ पोस्ट’का अनुसार अमेरिकी अर्थमन्त्री स्कट बेसन्ट र चिनियाँ उपप्रधानमन्त्री हे लिफेङबीच पनि अर्को साताको शिखर वार्ताअघि भेटवार्ताको तयारी भइरहेको छ । हे लिफेङले एआई विकाससहित चीनको आर्थिक योजनासम्बन्धी कामको निगरानी गर्ने निकायको नेतृत्व गर्छन् ।

अमेरिका र चीनबीच सहकार्य महत्त्वपूर्ण भए पनि यस विषयमा दुवै देशका लागि जोखिम निकै ठूलो रहेको विज्ञहरूको भनाइ छ ।

हङकङस्थित फोरानी इन्भेस्टमेन्टका प्रबन्ध निर्देशक चेसन नेभेटका अनुसार यदि चीनले अत्याधुनिक एआईमा दीर्घकालीन अग्रता कायम गर्‍यो भने वासिङ्टनले त्यसलाई केवल प्रविधिको दौडमा हारका रूपमा हेर्ने छैन ।

‘यसलाई आगामी औद्योगिक युगको रणनीतिक पूर्वाधारको एउटा हिस्सा गुमाएको रूपमा हेरिनेछ,’ उनले भने ।