काठमाडौं । बेल्जियमका भौतिकशास्त्री प्राध्यापक फ्रान्सिस हाल्जेनले अन्तरिक्षबाट आउने कण पत्ता लगाउने वेधशालाको विकासमा अग्रणी भूमिका खेलेबापत भौतिकशास्त्रतर्फको नोबेल पुरस्कार जितेका छन् । उनको कामले टाढाको ब्रह्माण्डबारे नयाँ जानकारी प्राप्त गर्न सहयोग गरेको छ ।

हाल्जेनले दक्षिण ध्रुवमा ‘आइसक्युब’ वेधशालाको विकासको नेतृत्व गरेका थिए । एक घन किलोमिटर क्षेत्रफलमा फैलिएको यो वेधशालामा प्रकाश संवेदक जडान गरिएको छ । यसले न्युट्रिनो नामक कण पत्ता लगाउँछ । न्युट्रिनोले ब्रह्माण्डमा हुने अत्यधिक ऊर्जायुक्त र हिंस्रक प्रक्रियाबारे जानकारी बोकेर ल्याउँछन् ।

रोयल स्विडिस एकेडेमी अफ साइन्सेसले भनेको छ, “आइसक्युब न्युट्रिनो वेधशालाका लागि उनको परिकल्पना र वैज्ञानिक नेतृत्व आधारभूत रह्यो ।”

हाल्जेनले सन् १९८८ मै दक्षिण ध्रुवमा न्युट्रिनो पत्ता लगाउने आफ्नो अवधारणा पहिलोपटक प्रस्तुत गरेका थिए ।

भौतिकशास्त्रतर्फको नोबेल समितिका अध्यक्ष मार्क पियर्सले भने, “फ्रान्सिस हाल्जेनले अन्तर्राष्ट्रिय अनुसन्धानकर्ता र इन्जिनियरहरूको टोलीको नेतृत्व गरेका छन्, जसले हामीलाई एउटा अद्भुत उपकरण उपलब्ध गराएको छ ।”

“उनको दृढता र वैज्ञानिक दृष्टिकोणले नयाँ प्रकारको खगोल विज्ञानको बाटो खोलिदिएको छ,” उनले भने ।

न्युट्रिनो निकै कठिनाइका साथ पत्ता लाग्ने सूक्ष्म कण हुन् । सूर्यले ठूलो संख्यामा न्युट्रिनो उत्पादन गर्छ । हरेक सेकेन्डमा अर्बौं न्युट्रिनो मानिसको औँलाको नङ जत्रो क्षेत्रबाट समेत कुनै असर नगरी पार हुन्छन् ।

तर आइसक्युबले हाम्रो सौर्यमण्डलभन्दा निकै पर रहेका टाढाका आकाशगंगामा हुने हिंस्रक प्रक्रियाबाट उत्पन्न हुने अझ उच्च ऊर्जाका न्युट्रिनोको खोजी गर्छ ।

न्युट्रिनोलाई त्यस्ता आधारभूत ब्रह्माण्डीय घटनातर्फ संकेत गर्ने खगोलीय सन्देशवाहकका रूपमा बुझ्न सकिन्छ ।