काठमाडौं । अमेरिकी राष्ट्रपति डोनाल्ड ट्रम्प पुनः सत्तामा फर्किएपछि पहिलो वर्षमै उनको आक्रामक वार्ता शैली, शुल्कदेखि सशस्त्र द्वन्द्वसम्मका विषयमा विभिन्न देशहरूबाट केही छुट दिइएको थियो ।
तर, इरानसँग भने सार्वजनिक धम्की, अपमानजनक अभिव्यक्ति र अल्टिमेटममा आधारित उही दबाबमूलक कूटनीति प्रभावहीन देखिएको छ । विश्लेषकहरूका अनुसार यसले विश्व अर्थतन्त्रलाई हल्लाइरहेको युद्ध अन्त्य गर्ने ट्रम्पकै प्रयासलाई कमजोर बनाइरहेको छ ।
दुवै पक्षबीच गतिरोध कायम रहँदा ट्रम्प ११ सातादेखि जारी संकटप्रति बढ्दो असन्तुष्टि देखाएका छन् । तर, उनले इरानी नेतृत्वप्रति अपनाएको कठोर कूटनीतिक शैली नरम पार्ने कुनै संकेत दिएका छैनन् ।
यसले छिटो वार्तामार्फत समाधान हुने सम्भावना कमजोर बनाएको छ । साथै, विश्व ऊर्जा आपूर्तिमा अभूतपूर्व धक्का दिएको वर्तमान तनाव अनिश्चितकालसम्म लम्बिन सक्ने र बीच–बीचमा खतरनाक शक्ति प्रदर्शन दोहोरिन सक्ने चिन्ता बढाएको छ ।
विश्लेषकहरूका अनुसार मुख्य अवरोधमध्ये एक इरानी शासकहरूको मानसिकता हो । अमेरिकी–इजरायली हमलाले शीर्ष नेताहरू मारिए पनि र इस्लामिक गणतन्त्रको सैन्य क्षमता कमजोर बने पनि उनीहरू आफ्नै घरेलु जनतामाझ प्रतिष्ठा जोगाउन बाध्य छन् ।
इरानले रणनीतिक रूपमा महत्त्वपूर्ण होर्मुज जलडमरूमाथि प्रभाव कायम राखेकाले उससँग पर्याप्त दबाब सिर्जना गर्ने क्षमता छ । तर, ट्रम्पले अधिकतम माग, अनिश्चित व्यवहार, मिश्रित सन्देश र कडा भाषामा आधारित कूटनीतिक शैलीलाई निरन्तरता दिएका छन् ।
विश्लेषकहरूका अनुसार अझ महत्त्वपूर्ण कुरा ट्रम्पले यो द्वन्द्वलाई अमेरिकाको ‘पूर्ण विजय’ का रूपमा प्रस्तुत गर्न चाहनु हो, चाहे वास्तविकता फरक किन नहोस् । अर्कोतर्फ, इरानले ‘पूर्ण पराजय’ स्वीकार गर्नुपर्ने अवस्था उनीहरूले स्वीकार गर्ने सम्भावना न्यून छ ।
ओबामा र बाइडेन प्रशासनका पूर्व इरान वार्ताकार रोब म्यालीले भनेका छन्, ‘यसले उचित सम्झौतामा पुग्न बाधा पुर्याउँछ, किनभने कुनै पनि सरकारले आत्मसमर्पण गरेको देखिन सक्दैन ।’
इरानसँगको निरन्तर गतिरोध ट्रम्पका लागि घरेलु राजनीतिक चुनौतीबीच आएको छ । अमेरिकामा पेट्रोलको मूल्य बढिरहेको छ र नोभेम्बरको मध्यावधि निर्वाचनअघि अलोकप्रिय युद्ध थालेपछि उनको लोकप्रियता घटेको छ । रिपब्लिकन पार्टीलाई कांग्रेसमाथिको नियन्त्रण जोगाउन कठिन भइरहेको छ ।
ह्वाइट हाउसकी प्रवक्ता ओलिभिया वेल्सले ट्रम्पको कूटनीतिक शैलीको बचाउ गर्दै यसले ‘राम्रो सम्झौता गराउने प्रमाणित इतिहास’ भएको दाबी गरिन् । उनले इरान सम्झौताका लागि ‘झन् हतास’ बन्दै गएको पनि बताइन् । उनले भनिन्, ‘राष्ट्रपति ट्रम्प एक उत्कृष्ट वार्ताकार हुन्, जसले सधैं सही वातावरण सिर्जना गर्छन् ।’
‘प्रलयकारी’ धम्की
गत महिना ट्रम्पले सामाजिक सञ्जालमार्फत सम्झौता नभए इरानी सभ्यतालाई नै समाप्त पार्ने चेतावनी दिएका थिए । वाल स्ट्रिट जर्नलका अनुसार प्रशासनका अधिकारीहरूले उक्त अभिव्यक्ति राष्ट्रिय सुरक्षा रणनीतिअन्तर्गत पूर्वतयारी नगरिएको आकस्मिक टिप्पणी भएको बताएका थिए ।
अन्ततः ट्रम्प पछि हटे र युद्धविराममा सहमत भए । तर, इस्टर सन्डेको दिन इरानका पुल र विद्युत् संरचना ध्वस्त पार्ने धम्की दिएपछि उनले त्यो चेतावनी दोहोर्याइरहेका छन् । चीन भ्रमणबाट फर्किने क्रममा एयर फोर्स वनमा पत्रकारहरूसँग कुरा गर्दै पनि उनले त्यही सन्देश दिएका थिए ।
गत साता उनले पत्रकारहरूलाई भनेका थिए, ‘यदि इरानबाट एउटा ठूलो चमक देख्नुभयो भने अहिलेको युद्धविराम समाप्त भएको बुझ्नुस् ।’ कतिपयले यसलाई आणविक हतियार प्रयोग गर्ने संकेतका रूपमा बुझेका थिए, यद्यपि ट्रम्पले आफूले कहिल्यै त्यस्तो नगर्ने बताउँदै आएका छन् ।
ट्रम्पले इरानी नेताहरूलाई ‘पागल’, ‘उन्मादी’ र ‘गुण्डा’ जस्ता शब्द प्रयोग गरेका छन् । जवाफमा तेहरानले पनि ट्रम्पलाई लक्षित गर्दै व्यंग्यात्मक ‘मिम’ र सामाजिक सञ्जाल पोस्टमार्फत व्यापक प्रचार अभियान चलाएको छ ।
ट्रम्पले बारम्बार इरान पूर्ण रूपमा ध्वस्त भइसकेको दाबी गरेका छन्, उनीहरू सम्झौताका लागि ‘गिडगिडाइरहेका’ छन् भनेका छन्, तर इरानले त्यसलाई अस्वीकार गर्दै आएको छ । कहिले ‘बिनाशर्त आत्मसमर्पण’ माग्ने त कहिले वार्तामार्फत समाधानको कुरा गर्ने ट्रम्पको शैली असंगत देखिएको छ ।
इरानले भने ठूलो सैन्य आक्रमणबाट बाँच्न सफल हुनु नै आफ्नो जित भएको दाबी गर्दै आएको छ । साथै, उसले विश्व अर्थतन्त्रलाई ठूलो मूल्य चुकाउन बाध्य पार्न सक्ने क्षमता देखाएको छ ।
आन्तरिक छलफलको जानकारी भएका दुई स्रोतका अनुसार ह्वाइट हाउसभित्र ट्रम्पलाई इरानसम्बन्धी अभिव्यक्तिमा संयम अपनाउन आग्रह गरिएको छैन ।
यद्यपि सर्वेक्षणहरूले ‘मागा’ आन्दोलनका समर्थकहरू अधिकांश ट्रम्पकै पक्षमा देखिए पनि उनका केही पुराना समर्थकहरूले युद्ध र चरम धम्कीको आलोचना गरेका छन् ।
मध्यरातको सामाजिक सञ्जाल
ट्रम्पका सबैभन्दा कठोर अभिव्यक्तिहरू प्रायः मध्यरातपछि उनको ‘ट्रुथ सोसल’ प्लेटफर्ममा आएका छन् । उदाहरणका लागि, गत महिना उनले अचानक इरानी बन्दरगाह नाकाबन्दी घोषणा गरेपछि इरानले प्रतिकार गरेको थियो, जसले नाजुक युद्धविरामलाई थप संकटमा पारेको थियो ।
सोमबार ट्रम्पले इरानी अधिकारीहरूको पछिल्लो शान्ति प्रस्तावलाई ‘फोहोरको टुक्रा’ भनेर अस्वीकार गरे ।
डेमोक्र्याट र रिपब्लिकन दुवै प्रशासनमा मध्यपूर्व सल्लाहकार रहिसकेका डेनिस रोसले भनेका छन्, ‘राष्ट्रपतिको असंगत र अस्थिर अभिव्यक्तिले उनले दिन खोजेको सन्देशलाई नै कमजोर बनाउँछ ।’
बेइजिङ भ्रमणका क्रममा ट्रम्पले चीनसँगको सम्बन्धमा केन्द्रित हुँदा इरानमाथि सार्वजनिक रूपमा कम आक्रामक टिप्पणी गरेका थिए । चीन इरानको महत्त्वपूर्ण सहयोगी र तेल खरिदकर्ता हो ।
तर, केही विश्लेषकहरूले ट्रम्प साँच्चै युद्धबाट बाहिरिने बाटो खोजिरहेका हुन् भने आफ्नो भाषाशैली स्थायी रूपमा नरम बनाउनुपर्ने बताएका छन् ।
इरानका उपविदेशमन्त्री सईद खतिबजादेहले गत महिना टर्की भ्रमणका क्रममा भनेका थिए, ‘उनी धेरै बोल्छन् ।’
न्युयोर्कका पूर्व रियल इस्टेट व्यवसायी ट्रम्पले आफूलाई ‘उत्कृष्ट सम्झौताकार’ बताउँदै आएका छन् । उनी अनिश्चित व्यवहारलाई वार्ताको रणनीति मान्छन्, जसले विपक्षीलाई असन्तुलित बनाउँछ ।
व्यापार साझेदारहरूसँग शुल्कसम्बन्धी वार्तामा यो शैलीले केही छुट दिलाएको छ, यद्यपि अन्ततः उनले प्रारम्भिक मागभन्दा कममै सम्झौता गरेका छन् । भेनेजुएलाविरुद्धको अमेरिकी सैन्य अभियान वा गाजा युद्धमा युद्धविराम गराउने वार्ताजस्ता केही घटनामा पनि उनको दबाबमूलक रणनीतिले परिणाम दिएको थियो ।
विश्लेषकहरूका अनुसार युद्धबाट अमेरिकालाई टाढा राख्ने वाचा गरेर चुनाव जितेका ट्रम्प इरानलाई आफ्नो आणविक कार्यक्रमलगायत विषयमा झुकाउन आफूलाई खतरनाक देखाउन चाहन्छन् ।
तर, इरानसँग वार्ता गरिसकेका पूर्व अमेरिकी अधिकारीहरूका अनुसार यस्तो रणनीति प्रभावकारी हुने सम्भावना कम छ । विशेषगरी इरानको धार्मिक–सैन्य संरचना बलियो हुनु र आफ्नो लामो इतिहासप्रतिको गर्वका कारण उनीहरू सजिलै दबाबमा नआउने बताइन्छ ।
विश्लेषकहरूका अनुसार ट्रम्पको धम्कीले बरु इरानका नयाँ कट्टरपन्थी नेताहरूलाई अझ साहसी बनाएको हुन सक्छ । गत वर्ष वार्ता जारी रहेकै बेला अमेरिकाले दुईपटक आक्रमण गरेपछि उनीहरूमा ट्रम्पप्रति झन् अविश्वास बढेको छ ।
पूर्व अमेरिकी विदेश मन्त्रालय अधिकारी नेट स्वान्सनले भनेका छन्, ‘इरानमाथि पर्याप्त दबाब दिए उनीहरू आत्मसमर्पण गर्छन् भन्ने गलत धारणा छ, तर इरानसँग त्यस्तो हुँदैन ।’
पूर्व राष्ट्रपति जो बाइडेनका मध्यपूर्व दूत बारबरा लिफका अनुसार ट्रम्पको अभियान ‘इरानलाई भेनेजुएलाजस्तो सजिलै समाधान गर्न सकिने समस्या ठान्ने भ्रम’ र ‘शासनको सहनशीलता नबुझ्ने कमजोरी’ का कारण प्रभावित भएको छ ।
कतिपय विशेषज्ञहरूका अनुसार ट्रम्पको रणनीतिले उल्टो परिणाम दिने खतरा पनि छ । उनले इरानलाई आणविक हतियारको बाटो बन्द गराउने उद्देश्य राखेको बताएका छन्, तर अमेरिकी सैन्य अभियान र दबाबमूलक कूटनीतिले इरानलाई उत्तर कोरियाजस्तै आत्मरक्षाका लागि आणविक बम विकासतर्फ अझ प्रेरित गर्न सक्छ ।
इरानले लामो समयदेखि युरेनियम प्रशोधन आफ्नो अधिकार भएको बताउँदै आएको छ, तर त्यसको उद्देश्य शान्तिपूर्ण मात्रै भएको दाबी गर्छ ।
तनाव बढाउने अर्को पक्ष भनेको ट्रम्प र इरान फरक समयगत सोचमा चलिरहेका देखिनु हो । आवेगशील ट्रम्प छिटो सम्झौता गर्न चाहन्छन्, जबकि इरानी वार्ता टोलीको इतिहास वार्ता लामो तान्ने रहेको छ ।
संयुक्त अरब इमिरेट्सका शिक्षाविद् अब्दुलखालेक अब्दुल्लाहले ट्रम्पले भाषाशैली नरम बनाउन सक्ने भए पनि वर्तमान गतिरोधका लागि ट्रम्पका ‘धम्की र उत्तेजक टिप्पणी’ भन्दा इरानको कठोर अडान बढी जिम्मेवार रहेको बताए ।
वाशिङ्टनस्थित क्विन्सी इन्स्टिच्युटका कार्यकारी उपाध्यक्ष त्रिता पार्सीले भने, तेहरानका नेताहरूले ट्रम्पको अस्थिर शैलीलाई ‘हतासपनको संकेत’ का रूपमा हेरेर समय पर्खने रणनीति अपनाएको हुन सक्छ ।उनले भने, ‘कुनै अर्थमा ट्रम्प आफैं उनीहरूको खेलमा फसिरहेका छन् ।’
प्रतिक्रिया